سعید شهریاری

در آستانه آغاز سال تحصیلی، وقتی از منظر مدیریت آموزشی و با فاصله از مسئولیت‌های اجرایی به مدرسه نگاه می‌کنم، بیش از گذشته به یک نکته باور دارم: مدرسه، بیش از آنکه به مدیرانی نیاز داشته باشد که همه کارها را انجام دهند، به مدیرانی نیاز دارد که بتوانند ظرفیت همه افراد مدرسه را فعال کنند.
در ادامه، چند نکته کوتاه را با مدیران مدارس در میان می‌گذارم.
مدیر مدرسه امروز کیست؟
در گذشته، بخش مهمی از موفقیت یک مدیر را با نظم مدرسه، کنترل امور، اجرای بخشنامه‌ها و نتایج امتحانات می‌سنجیدیم. اما مدرسه امروز با مدرسه دیروز تفاوت کرده است. دانش‌آموز امروز با تلفن همراه، شبکه‌های اجتماعی، اینترنت، هوش مصنوعی و حجم عظیمی از اطلاعات زندگی می‌کند. طبیعی است که نقش مدیر هم باید تغییر کند.
مدیر مدرسه امروز فقط مدیر منابع و امور جاری نیست؛ بایدرهبر یادگیری، سازنده فرهنگ مدرسه و طراح آینده آن باشد. ادبیات نوین رهبری آموزشی نیز از «مدیری که همه‌چیز را کنترل می‌کند» به سمت رهبری توزیع‌شده و تیم‌محور حرکت کرده است. کتابA New School Leadership Architecture   (۲۰۲۵)هم بر بازاندیشی در معماری رهبری مدرسه و توزیع مسئولیت‌های رهبری تأکید دارد.
پیام آن برای من ساده است: مدرسه قوی مدرسه‌ای نیست که همه‌چیز به مدیر وابسته باشد؛ مدرسه‌ای است که اگر مدیر وارد اتاق نشود، باز هم فرهنگ یادگیری، همکاری و مسئولیت‌پذیری در آن جریان داشته باشد. پس پیشنهاد نخست من این است: از «مدیریت فردی» به سمت «رهبری تیمی» حرکت کنیم.
یک پرسش، سه اولویت
هر مدیر در آغاز سال تحصیلی با فهرستی بلند روبرو است: بخشنامه‌ها، ثبت‌نام، کلاس‌ها، معلمان، دانش‌آموزان، اولیا، مسائل مالی و انضباطی و ده‌ها موضوع دیگر. اما بهتر است پرسشی متفاوت بپرسیم: «اگر امسال فقط یک چیز در مدرسه من قرار باشد بهتر از سال گذشته شود، آن یک چیز چیست؟»اگر مدیری بتواند به این پرسش پاسخ دهد، برنامه مدرسه از «فهرست کارها» به «برنامه تحول» تبدیل می‌شود. پیشنهاد من این است که هر مدرسه برای سال جدید فقط ۳ اولویت واقعی تعیین کند؛ نه ۲۰ اولویت و نه ۳۰ برنامه. 
برای نمونه:
*بهبود کیفیت یادگیری؛
*ارتقای حال خوب و حس تعلق دانش‌آموزان به مدرسه؛
*توسعه حرفه‌ای معلمان.
در پایان سال باید بتوانیم بگوییم مدرسه ما در همین سه شاخص، واقعاً یک گام جلو رفته است.
هوش مصنوعی وارد مدرسه شده است
هوش مصنوعی دیگر موضوعی مربوط به «آینده» نیست. حتی اگر هنوز برنامه‌ای برای ورودش نداشته باشیم، وارد مدرسه شده است. دانش‌آموز از آن استفاده می‌کند، معلم هم، و والدین نیز. 
بنابراین، پرسش اصلی دیگر این نیست که اجازه بدهیم دانش‌آموز از هوش مصنوعی استفاده کند یا نه. پرسش مهم‌تر این است: چگونه استفاده کند که یادگیری‌اش عمیق‌تر شود؟
گزارشOECD Digital Education Outlook ۲۰۲۶(سازمان همکاری و توسعه اقتصادی) دقیقاً روی همین مسأ له تأکید دارد. نکته کلیدی آن این است که بهبود عملکرد دانش‌آموز به کمک هوش مصنوعی، الزاماً به معنای افزایش یادگیری او نیست. 
ممکن است دانش‌آموزی با کمک این ابزارها تکلیفی بسیار خوب تحویل دهد، اما خودش چیزی یاد نگرفته باشد. خطر جدی همین‌جاست: دانش‌آموزی که پاسخ بهتری می‌دهد، اما کمتر فکر می‌کند. 
از «استفاده از هوش مصنوعی» به «سواد هوش مصنوعی»
در سال ۲۰۲۶، OECD و کمیسیون اروپا چارچوبی برای «سواد هوش مصنوعی» (AI Literacy) در آموزش ابتدایی و متوسطه منتشر کرده‌اند. به باور من، این مفهوم برای مدیران مدارس اهمیتی ویژه دارد. سواد هوش مصنوعی یعنی دانش‌آموز بتواند:
*بداند هوش مصنوعی چیست؛
*پرسش مناسب بپرسد؛
*پاسخ‌ها را ارزیابی کند؛
*خطا و اطلاعات نادرست را تشخیص دهد؛
*با مسائل اخلاقی و حریم خصوصی آشنا باشد؛
*و مهم‌تر از همه، مسئولیت فکر کردن را به ماشین واگذار نکند.
شاید یکی از مأموریت‌های تازه مدرسه همین باشد: آماده کردن دانش‌آموز برای زندگی و یادگیری در عصر هوش مصنوعی، نه صرفاً آموزش چند ابزار.
معلم؛ همچنان قلب مدرسه
گاهی می‌پرسند اگر هوش مصنوعی بتواند درس طراحی کند، سؤال تولید کند، متن بنویسد و حتی به دانش‌آموز پاسخ دهد، نقش معلم چه می‌شود؟ پاسخ را باید روشن گفت: هوش مصنوعی می‌تواند دستیار معلم باشد، اما جایگزین او نیست.
معلم فقط انتقال‌دهنده اطلاعات نیست. او می‌بیند، می‌فهمد، ارتباط برقرار می‌کند، انگیزه می‌آفریند، الگو می‌شود، ارزش منتقل می‌کند و انسان تربیت می‌کند. در عصر هوش مصنوعی، اهمیت نقش معلم حتی می‌تواند بیشتر هم بشود.
«مدرسه هوشمند در عصر AI»؛ چهار اقدام ساده
پیشنهاد من به مدیران، تعریف برنامه‌ای کوچک با همین عنوان در هر مدرسه است؛ نه با بودجه‌ای سنگین، نه با تجهیزات عجیب و نه به‌صورت یک پروژه نمایشی. فقط چهار اقدام:
۱. مدیر: بیاموزد هوش مصنوعی چگونه می‌تواند به تصمیم‌گیری، برنامه‌ریزی و تحلیل وضعیت مدرسه کمک کند.
۲. معلم: با کاربردهای مسئولانه آن در طراحی درس، تولید سئوال، بازخورد و شخصی‌سازی یادگیری آشنا شود.
۳. دانش‌آموز: یاد بگیرد از هوش مصنوعی برای فکر کردن و یادگیری استفاده کند، نه برای کپی کردن پاسخ.
۴. خانواده: با فرصت‌ها و آسیب‌های هوش مصنوعی برای فرزندانش آشنا شود.
سه پرسش برای تمام سال
اگر بخواهم همه این مباحث را در سه پرسش خلاصه کنم، از مدیران می‌خواهم در طول سال تحصیلی مرتب از خود بپرسند:
*آیا مدرسه من امسال از سال گذشته بهتر شده است؟
*آیا معلمان من امسال بیشتر از پارسال یاد گرفته‌اند؟
*آیا دانش‌آموزان من برای آینده‌ای که هنوز نیامده، آماده‌تر شده‌اند؟
اگر پاسخ هر سه مثبت باشد، می‌توان گفت مدیریت ما اثرگذار بوده است.
سخن آخر
آموزش و پرورش امروز با دو تحول همزمان روبروست: تحول در مفهوم رهبری مدرسه و تحول ناشی از هوش مصنوعی. اما در میان همه این تغییرات، یک چیز ثابت می‌ماند: انسان؛ مدیر، معلم، دانش‌آموز و خانواده.
آینده آموزش و پرورش را نه صرفاً فناوری می‌سازد و نه صرفاً بخشنامه. آن را انسان‌هایی می‌سازند که بتوانند فناوری را در خدمت رشد انسان قرار دهند. و اگر بخواهم این نوشته را با یک جمله به پایان ببرم: «اگر قرار است مدرسه را برای آینده آماده کنیم، کافی نیست دانش‌آموزان را برای امتحان فردا آماده کنیم؛ باید آنها را برای جهانی آماده کنیم که هنوز شکل کامل آن را نمی‌شناسیم.»برای همه مدیران، معلمان و دانش‌آموزان عزیز، سالی سرشار از سلامت، آرامش، یادگیری و موفقیت آرزو می‌کنم.
سال تحصیلی جدید مبارک و پرثمر باد.